آتشکده آذرگشسب از مشهورترین و بزرگ‌ترین آتشکده‌های فلات ایران است که در آذربایجان غربی در 49 کیلومتری شمال شرق شهر تکاب قرار دارد.

آذرگشنسب به معنی آتش اسب نر است و بر پایه افسانه‌های ایرانی دلیل نام گذاری این است که کیخسرو به هنگام گشودن بهمن دژ در نیم روز با تیرگی شبانه که دیوان با جادوی خود پدید آورده بودند، روبرو شد.

آنگاه آتشی بر یال اسب وی فرود آمد و جهان را دیگر باره روشن کرد و کیخسرو پس از پیروزی و گشودن بهمن دژ، به پاس این یاوری اهورایی، آتش فرود آمده را آنجا بنشاند و آن آتش و جایگاه به نام آتش اسب نر (گشسب یا گشنسب) نامیده شد.

آتشکده آذرگشسب در ضلع شمالی دریاچه قرار گرفته و دارای نمایی چهارطاقی است که درون آن محراب آتش قرار گرفته و راهروهای مخصوص مراسم عبادی اطرافش را فراگرفته‌اند.

در سمت راست چهارطاقی دومین اتاق مهم این آتشکده قرار گرفته که در آن آتش را وقتی برای نیایش در معرض دید نبود، شعله‌ور حفظ می‌کردند.

در ضلع شمال غربی، ایوان بلند و شکوهمند ساسانی معروف به ایوان خسرو که از آجر قرمز و ملات ساروج ساخته شده قرار دارد که تنها دیوارهای باقی مانده هنوز به عنوان شاخص این مجموعه تلقی می‌شود.


این ایوان بلند که برای اقامت پادشاهان ساسانی در زمان اجرای مراسم زیارت آتشکده آذرگشسب، بارعام احداث شده است و به احتمال زیاد تاریخ ساخت آن مربوط به خسرو اول معروف به انوشیروان است.

بر بالای این تپه دریاچه‌ای با عمق بیش از 60 متر و قطر حدود 100 متر قرار دارد. آب دریاچه توسط چشمه‌ای جوشان در کف آن تامین می‌شود و مملو از آهک و فاقد هرگونه موجود زنده است.

دمای آن در زمستان و تابستان ثابت است. سطح آب دریاچه به وسیله دو جوی آب که یکی به سمت شمال و دیگری به سمت جنوب دریاچه جاری هستند، ثابت مانده است.

مردم بومی به کانال جریان آب جنوبی که در زمان ساسانیان ایجاد شده اژدها می‌گویند. از دریاچه تخت سلیمان در متون بسیاری نام برده شده است.

ساخت این بنا به بیش از 3000 سال قبل باز می‌گردد. آذرگشسب در کنار دریاچه ارومیه قرار دارد و در گذشته کاخ‌های بسیار باشکوهی در اطراف آن بنا بوده.

آذرگشسب مخفف آذرگشنسب است که یکی از سه آتشکده مقدس حافظ جهان است.

نام آتشکده، گشتاسب است که در بلخ قرار داشته است، گنج‌های گشتاسب نیز در آنجا بود که اسکندر آن را خراب کرده و گنج‌ها را برداشت.

آتشکده آذرگشسب به زبان پهلوی گنزک یا گنجه، به زبان رومیان گزکا، به زبان اعراب شیز و در زمان ایلخانیان به صورت ستوریق تلفظ می‌شده است.

در زمان انوشیروان و خسرو پرویز توجه خاصی به این مکان می‌شده و عمران و آبادانی این محوطه از اهمیت ویژه‌ای برخودار بوده است. پس از زوال حکومت ساسانی و اشاعه دین اسلام، این محل به شدت آسیب دید.

در زمان حکومت آباقاخان مغول با انجام تعمیرات وسیع و چشمگیر و احداث بناهای جدید این مکان به عنوان پایتخت تابستانی و تفرجگاه مورد استفاده قرار گرفت. در دوران خلفای عباسی نیز گزارش‌هایی دال بر استفاده از این محل در دست است.

آتشکده ایرانی آذرگشنسب که از زمان حکومت ایلخانان به بعد تخت سلیمان نام گرفت وسیع‌ترین تاسیسات مذهبی و اجتماعی مربوط به دوره ایران پیش از اسلام است که تاکنون شناسایی و از زیرخاک بیرون آورده شده است.

آتشکده ایرانی آذرگشنسب در سال 1382 به عنوان چهارمین اثر باستانی کشور در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.


آتش کده ی آذرگشسب ( تخت سلیمان )

در زمان ساسانیان سه آتشکده بزرگ و برجسته وجود داشته است که نام آتش‌هایی که در این آتشکده‌ها نگه داری می‌شده، عبارت بوده است از: برزین مهر به معنای آتش عشق که در نزدیکی نیشابور بود. آتشکده دیگر، فربغ به معنای فرّ ایزدی نام داشت که در کاریان فارس قرار داشت و آتشکده آخر، آذرگشسب بود به معنای آتش اسب نر. (اتشکده اذرگشسب) 

کیخسرو به هنگام گشودن بهمن دژ با تیرگی شبانه که دیوان با جادوی خود پدید آورده بودند، روبرو شد. آنگاه آتشی بر یال اسب وی فرود آمد و جهان بار دیگر روشن شد. او به پاس این یاوری اهورایی آن آتش را آتش اسب نر و یا آذرگشسب نامید. آتشکده‌ای که هم‌اکنون به تخت سلیمان معروف است.(ایوان خسرو) 

مجموعه آثار باستانی تخت سلیمان در حوالی40 کیلومتری شمال شرقی تکاب، در استان آذربایجان غربی قرار دارد. آثار باستانی این مجموعه بر روی صفحه‌های سنگی و طبیعی که در اثر رسوبات جوشان آب این دریاچه به وجود آمده‌اند، قرار دارد. (دریاچه  ) این منطقه از لحاظ سکونت‌گاه انسانی به سه هزار سال قبل باز می‌گردد که در آن آثاری از دوره هخامنشی، اشکانیان، ساسانیان، دوره ایلخانی کشف گردیده است. بخش طبیعی این مجموعه متشکل از یک کوه آهکی است که در وسط آن چشمه‌ای جوشان به قطر صد متر قرار دارد. این چشمه در طول هزاران سال در اثر رسوبات آهکی به و جود آمده که لعاب حاصل از ترکیبات موجود در آب چشمه بر لبه بیرونی آن رسوب بسته و بالا آمده است.(سریزآب چشمه  ) این روند هزاران سال ادامه یافته و باعث شده که آب چشمه، گلدانی را در پیرامون خود بسازد. عمق این چشمه با محاسبه افزوده شدن حدود 9 میلی‌متر در سال، به 62 متر می‌رسد. این مسئله ثابت می‌کند که افزایش ارتفاع این چشمه، اثری در عمق آن نداشته و رسوبات در کف آن ثابت هستند. چنانچه اشیائی قیمتی بنا به روایت‌هایی در داخل این چشمه وجود داشته باشند، روی آن‌ها رسوباتی وجود ندارد و احتمالاً در گل و لای مدفون نشده‌اند.

در سال 547 قبل از میلاد، کوروش پس از اینکه بر کوروسوس، پادشاه لیدیه پیروز شد، شاه شکست خورده را به ایران آورد و خزانه قیمتی او را به عنوان نظر در آب این دریاچه مقدس انداخت. (تالار ستون دار) در دوره اشکانیان نیز چندین گزارش از جنگ‌هایی میان امپراتوری روم و پادشاهی اشکانی گزارش شده که بر طبق یکی از این گزارش‌ها سرداری رومی به نام آنتونیو در سال 36 ق.م این محل را محاصره کرد. (ایوان خسرو)  در جریان این محاصره‌ها نگهبانان این آتشکده مقدس هر گاه احساس می‌کردند امکان تصرف قلعه وجود دارد، اشیای قیمتی را به داخل دریاچه می‌انداختند. (دهلیز حفاظتی)   در جریان جنگ‌های خسرو پرویز با هراکلیوس این قلعه به تصرف نیروهای رومی درمی‌آید و گمان می‌رود موبدان آتشکده، پیش از تصرف قلعه نذورات و گنج‌های این آتشکده را به درون این دریاچه انداخته‌ باشند. (مجموعه مذهبی)  این حرکت در حمله اعراب نیز انجام گرفته است. از آنجایی که این دریاچه از نگاه موبدان زرتشتی متعلق به ناهید (آناهیتا)، الهه آب‌ها بوده است، بنابراین ریختن اشیای نذری به داخل آن اصولاً به منظور حفظ این اشیا از سوی صاحبان آن تلقی می‌شده و جایز و مباح بوده است.

آتشکده آذرگشسب به زبان پهلوی گنزک یا گنجه، به زبان رومیان گزکا، به زبان اعراب شیز و در زمان ایلخانیان به صورت ستوریق تلفظ می‌شده است. (دروازه دوره ساسانیان)  در زمان انوشیروان و خسرو پرویز توجه خاصی به این مکان می‌شده و عمران و آبادانی این محوطه از اهمیت ویژه‌ای برخودار بوده است. پس از زوال حکومت ساسانی و اشاعه دین اسلام، این محل به شدت آسیب دیده و دیگر رمق تجدید نیافت، ( عمارت دوره ایلخانی )  تا اینکه در زمان حکومت آباقاخان مغول با انجام تعمیرات وسیع و چشمگیر و احداث بناهای جدید این مکان به عنوان پایتخت تابستانی و تفرجگاه مورد استفاده قرار گرفت (حصار وبرچ دوره ساسانی ) . در دوران خلفای عباسی نیز گزارش‌هایی دال بر استفاده از این محل در دست است. از آنجایی که عمارت‌های دوره ایلخانیان بر روی آثار ساسانی بنا شده است، (بنای دوره ایلخانی)   گمان می‌رود که در زیر این عمارت‌ها و به عمق 12 متر از سطح این دریاچه، آثار بسیاری از دوره ساسانیان و اشکانیان مدفون شده و در دل خاک محفوظ باشد، همانند هزاران شیء قیمتی در درون این دریاچه که به دلیل فشار بسیار آب و املاح سنگین هیچ غواصی نتوانسته است بیشتر از سی متر در عمق آن غور کند. البته با تکنولوژی پیشرفته ربات شاید در سال‌های آینده شاهد کشف این اشیاء باشیم که صد البته امیدواریم این کشفیات به دست کسانی صورت گیرد که در حفظ و نگه‌داری آن به عنوان ثروت ملی و تاریخی این سرزمین کوشا باشند.